చర్వితచర్వణం

  సీ. ధర్మతత్త్వజ్ఞులు ధర్మశాస్త్రం బని ధ ర్మతత్త్వజ్ఞులు   ధ ర్మశాస్త్రంబని,     య ధ్యాత్మవిదులు వే దాం తమనియు   నీ తివిచక్షణుల్   నీ తిశాస్త్రంబని,   క వివృషభులు మహా కా వ్యమనియు   లా క్షణికులు సర్వ ల క్ష్య సంగ్రహమని,   యై తిహాసికు లితి హా స మనియుఁ   బ రమ పౌరాణికుల్   బ హుపురాణ సముచ్ఛ,   యం బని మహిఁ గొని యా డుచుండ వి విధవేదతత్త్వ వే ది వేదవ్యాసుఁ   డా దిముని పరాశ రా త్మజుండు   వి ష్ణుసన్నిభుండు   వి శ్వజనీన మై   ప రఁగుచుండఁ జేసె   భా రతంబు.   1.        ధ ర్మతత్త్వజ్ఞులు   ధ ర్మశాస్త్రంబని,   2.        అ ధ్యాత్మవిదులు వే దాం తమనియు   3.        నీ తివిచక్షణుల్   నీ తిశాస్త్రంబని, 4.        క వివృషభులు మహా కా వ్యమనియు   5.        లా క్షణికులు సర్వ ల క్ష్య సంగ్రహమని 6.        ఐ తిహాసికు లితి హా స మని...

ఆదిత్య 369 సినిమాలోని ఒక ఘట్టం. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పాత్ర కార్తీక పౌర్ణమి నాడు విష్ణుమూర్తి విగ్రహానికి పూజ చేస్తూ జయజయ అంటూ పద్యం గానం చేస్తుంది. ఈ పద్యం,  చారిత్రక రాయలు వ్రాసిన "ఆముక్తమాల్యద"  కావ్యంలోనిది.  క్లుప్తంగా కథ. విలుబుత్తూరు అనే ఊరిలో విష్ణుచిత్తుడు అనే గొప్ప విష్ణుభక్తుడు ఉన్నాడు. నిత్యమూ విష్ణుభక్తి పరాయణుడై ఉండేవాడు. అతడు  ఒకానొక నాడు శ్రీమహావిష్ణువును స్తుతించే సందర్భంలోనిది ఈ పద్యం.  చతుర్థాశ్వాసంలోనిది పద్యం. పూర్తి పద్యం, ఆముక్తమాల్యద - కవిరాజ విరాజితము - 4-16 జ య   జయ దానవ దా రణకారణ  శా జ్గ్రరధాంగగ దా సిధరా జ య   జయ చంద్రది నేం ద్రశతాయుత  సాం ద్రశరీరమ హా ప్రసరా జ య   జయ తామర సో దర సోదర  చా రుపదోజ్ఘిత గాం గఝరా జ య   జయ కేశవ  కే శినిషూదన  శౌ రి శరజ్జల జా క్ష హరీ పద్యం  టీకా, తాత్పర్యము  - వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి పుస్తకం నుండి. సినిమాలోని ఘట్టము  ఇక్కడ  -- ఇదే పద్యం కాస్త మార్పుతో పెద్దన వ్రాసిన స్వారోచిషమనుసంభవం (మనుచరిత్ర) అనే కావ్యం లో ఉన్నది.  జ య   జయ దానవ దా రణకారణ...

 తెనాలి రామకృష్ణ సినిమాలోని ఒక ఘట్టం. శ్రీకృష్ణదేవరాయని సభకు నరసరాజు అనే కవి వచ్చి "ఘంటం ఆపకుండా వ్రాస్తా"ననే సవాలు చేస్తాడు. అప్పుడు  ముక్కుతిమ్మన "మరు ద్వృథా" అంటూ ఒక పద్యం చదువుతాడు. ఈ పద్యం, ముక్కుతిమ్మన వ్రాసి పారిజాతాపహరణము కావ్యంలోనిది అని  ఈ మథ్యనే తెలిసింది. మూడవ ఆశ్వాసం చివరలోని పద్యం. శ్రీకృష్ణదేవరాయలుని పొగుడుతూ సాగే పద్యం.  పూర్తి పద్యం, పారిజాతాపహరణం - పంచచామరం - 3.61 మ రు ద్వృథా తటస్థ శత్రు మం డలీ గళాంతర క్ష ర న్నవాసృగాపగాభి సా రికాదృతాంబుధీ! మ రు త్పతిస్వరుక్షతిక్ర మ త్రుటత్కుభృద్వర స్ఫు ర ద్ధ్వనిప్రవృద్ధ యుద్ధ  పుం ఖితానకార్భటీ! పద్యం టీకా, తాత్పర్యము - నాగపూడి కుప్పుస్వామి పుస్తకం నుండి. -- ఈ పద్యం "నోరు తిరగని" పద్యం అనటం కన్నా "చేయి తిరగని" పద్యం అనటం సబబు. ఎందుకంటే ఈ పద్యంలో వ-వత్తు (ద్వృ, స్వ, ద్వ వగైరా), ఋ-కారం (సృ, దృ వగైరా), ఇంకా భ,ధ వగైరా వత్తులు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. ఇటువంటివి ఘంటంతో తాళపత్రాలపైన వ్రాయటం కష్టం. ఈ ఛందస్సు కూడా ప్రత్యేకమైనదే. పంచచామరం వృత్తంలో ప్రతి రెండో అక్షరం గురువు. లఘువుకన్నా మరికొంత కష్టపడి వ్రాయవలసి ...

  మొదటి భాగంలో  లఘువులు, గురువుల ద్వారా పదాల కూర్పును చూసాం. గురువులు పద్యాల ఎత్తుగడకు ఉపయోగపడతాయి. లఘువులు దమ్ము తక్కువగా ఉన్నప్పుడు వాడతారు.  రెండవ భాగంలో  ఆ లఘువులు, గురువులగు అమర్చుకోవడం ద్వారా నడకలు ఎలా ఏర్పాడతాయో చూసాం. ఈ భాగంలో ఈ లఘువులు, గురువుల అమరికను రసపోషణకు ఎలా వాడతారో చూద్దాం.  రసపోషణ - పద్యనిర్మాణం ఊపిరి/దమ్ము ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, గురువు ఎత్తుకోవడానికి అనువు అని మొదటి భాగంలో చెప్పుకున్నాం. మన మనస్సులో ఏ భావం ఉన్నప్పుడు ఊపిరి బిగపడతాం? ఆ భావం వ్యక్తపరచడానికి గురువులు ఎక్కువగా ఉన్న పద్యం ఎత్తుకుంటారా? ఉదాహరణకు ఏదైనా ఉద్వేగం, ఉత్కంఠం అయిన సన్నివేశం చెప్పాలంటే గురువులు ఎక్కువగా ఉన్న పద్యం వ్రాస్తారా? మరి పద్యంలో లఘువులు ఎక్కువగా ఉంటే ఏ భావం పలుకుతుంది? ఏదైన కరుణ రసం పలికించాలంటేనో లేదా నీతి బోధ వంటివి చేయాలంటేనో ఎక్కువగా లఘువులు ఉన్న పద్యం ఎత్తుకోవాల్సిందేనా?   లఘువులు, గురువులు కాస్త అటూ ఇటూగా సమానంగా ఉంటే సాధారణ వర్ణనకు అనుకూలం. గురువులు ఒక రవ్వ ఎక్కువగా ఉంటే గాంభీర్యానికి అనుకూలం.  పట్టిక వృత్త పద్యాలను పూర్వభాగం (మొదటి అక్షరం నుండి యతి వ...